Foto: Alexander Jawfox
Flamenco. Het is meer dan een dans, meer dan muziek. Het is een emotie die wordt uitgeperst uit de diepste krochten van de menselijke ziel. Flamenco, het culturele hart van Zuid-Spanje, is een samensmelting van vervolgde culturen, verborgen geschiedenis en vurige passie. Een duik in de wereld van ruches, duende en onbekende feiten.
Vraag een willekeurige toerist naar Spanje en het antwoord is vaak: stierengevechten, paella en flamenco. Toch doet die oppervlakkige blik de kunstvorm tekort. Flamenco (in 2010 door UNESCO erkend als immaterieel cultureel erfgoed) is niet zomaar een folkloristisch dansje. Het is de taal van de marginalizados: de uitgestotenen.
De bakermat van de flamenco ligt in Andalusië, met name in de steden Jerez de la Frontera, Sevilla en Granada. Het ontstond uit een unieke mix van culturen die in de 15e eeuw in Zuid-Spanje samenleefden: de Roma (gitanos), Moren (Moriscos), Joden en de inheemse Andalusiërs.
Flamenco begon niet als dans. Het begon als cante (zang) en toque (gitaarspel). Het was rauw, a capella en bedoeld om pijn, verdriet en onderdrukking te uiten. De zigeuners (Gitanos) speelden een cruciale rol in het vormgeven van de flamenco. Door hun nomadische levensstijl en zware vervolging door de Spaanse overheid, vonden zij steun in de melancholische melodieën van de Moorse en Joodse tradities.
Waar komt de naam vandaan?
Het is een van de grootste mysteries in de Spaanse cultuur. Waarom heet flamenco (wat “Vlaams” betekent) flamenco? Er zijn drie theorieën:
- De “Wandelende Boer” Theorie: De bekende Andalusische denker Blas Infante suggereerde dat de term afstamt van de Arabische woorden Felah-Mengus, wat “vluchtende boer” of “landloze zigeuner” betekent.
- De Vlaamse Connectie: Anderen denken dat het te maken heeft met de tijd van Keizer Karel V, die met zijn Vlaamse hofhouding naar Spanje kwam. De term werd in de 16e eeuw misbruikt om zigeuners en Vlamingen te verwarren, omdat beiden vaak aan de rand van de maatschappij leefden.
- De Vogel: Er is ook een theorie dat de trotse, kleurrijke houding van de dansers deed denken aan de flamingo-vogel.
Van werkuniform naar Haute Couture
Achter het bekende beeld van een danseres in een rode stippenjurk schuilt een wereld van eeuwenoude pijn, verborgen symboliek en een smeltkroes van culturen.
De traje de flamenca (flamencojurk) is iconisch, maar de oorsprong is verrassend nederig. Het is de enige regionale klederdracht in Spanje die meegaat met de mode. De ruches aan de jurken waren oorspronkelijk niet bedoeld om mee te pronken. Aan het eind van de 19e eeuw droegen boerinnen en zigeunervrouwen simpele katoenen jurken met ruches naar de veemarkten (de vroege Ferias). Deze jurken waren comfortabel, licht en ideaal om in te werken in de hitte.
De omslag: De bourgeoisievrouwen in de steden vonden die “boerse” stijl zo charmant, dat ze de kleding begonnen te imiteren. Rond 1929, tijdens de Ibero-Amerikaanse tentoonstelling in Sevilla, werd de jurk officieel geaccepteerd als hét Flamenco-kostuum.
De stijlen
Flamenco is geen monolithisch genre. Er zijn meer dan vijftig verschillende palos (stijlen). De meest gebruikte:
- Cante Jondo (Diepe Zang): Dit is de oudste en meest serieuze vorm, die gaat over de dood, de liefde en angst.
- Bulerías: Een zeer snelle en feestelijke stijl, vaak aan het einde van een show, waarbij de artiesten improviseren.
Feiten over de Flamenco Cultuur
- Wat is Duende? Dit is het mystieke moment waarop een flamenco-artiest in trance raakt en het publiek kippenvel bezorgt. Het is niet te leren; je hebt het, of je hebt het niet.
- Geon choreografie: Authentieke flamenco wordt zelden gechoreografeerd. Het is een constante conversatie tussen de gitarist, de zanger en de danser. Veel stappen zijn improvisatie.
- Het is een mannendans: Hoewel we nu vaak denken aan danseressen (bailaoras), was flamenco in de 19e eeuw in de cafés cantantes (flamencocafés) vooral een krachtige, stoere dans voor mannen.
- De “Tablao” cultuur: Vroeger werd flamenco gedanst in de patios (binnenplaatsen). Later verplaatste het zich naar de tablaos, de moderne flamencocafés met een houten vloer, die essentieel is voor de zapateado (het voetenwerk).
Een Levende Traditie
Flamenco is niet gestorven in de 19e eeuw. Het evolueert. Artiesten als Rosalía of Paco de Lucía hebben flamenco gemengd met pop, jazz en rock. Maar de ziel, de rauwe, eerlijke emotie van de Andalusische straat, die blijft.
Als je in Andalusië bent, zoek dan geen “flamenco diner-show”, maar een kleine, donkere peña (vereniging) waar de passie nog echt is.
Leave a Reply