De val van Juan Carlos I
In 2014 kwam er een einde aan het koningschap van Juan Carlos I. Zijn zoon Felipe VI nam de troon over. Juan Carlos bleef echter op de achtergrond aanwezig. Dat veranderde enkele jaren later.
Steeds meer vragen ontstonden over zijn vermogen, buitenlandse rekeningen en zakelijke contacten. Daarmee veranderde de discussie over Juan Carlos definitief. De voormalige koning was niet langer alleen de man van de Transición en 23-F.
Hij werd ook een onderwerp van financiële en juridische onderzoeken.
De miljoenen van de voormalige koning
Een van de belangrijkste kwesties draaide om geld dat Juan Carlos zou hebben ontvangen van de overleden Saoedische koning Abdullah. Het ging om een bedrag van ongeveer 100 miljoen dollar, dat in 2008 op een Zwitserse rekening terechtkwam die aan Juan Carlos werd gelinkt.
Later werd onderzocht of dit geld verband hield met de aanleg van de hogesnelheidsspoorlijn tussen Mekka en Medina. Juan Carlos ontkende dat hij steekpenningen had ontvangen. De zaak werd onderdeel van meerdere onderzoeken in Spanje en Zwitserland.
Ook de relatie met Corinna Larsen speelde opnieuw een rol. Een deel van het geld kwam uiteindelijk bij haar terecht.
Belastingen en financiële regularisaties
De onderzoeken draaiden niet alleen om mogelijke steekpenningen. Ook de Spaanse belastingdienst kreeg belangstelling voor de financiën van Juan Carlos. In 2020 en 2021 betaalde hij miljoenen euro’s aan de Spaanse fiscus om fiscale kwesties te regulariseren.
Dat betekende niet dat daarmee alle vragen waren opgelost. Integendeel. De financiële constructies rond de voormalige koning bleven onderwerp van onderzoek.
Felipe VI neemt afstand
Voor zijn zoon Felipe VI werd de situatie steeds moeilijker. De nieuwe koning probeerde vanaf het begin een duidelijke scheiding te maken tussen zijn eigen koningschap en de controverses rond zijn vader.
In 2020 deed Felipe afstand van een eventuele toekomstige erfenis van zijn vader en trok hij de jaarlijkse toelage van Juan Carlos in. De monarchie wilde daarmee laten zien dat financiële transparantie en publieke verantwoordelijkheid centraal stonden.
Voor de Spaanse koninklijke familie was dat een duidelijke breuk met het verleden.
Juan Carlos verlaat Spanje
Op 3 augustus 2020 maakte Juan Carlos bekend dat hij Spanje zou verlaten. Hij schreef aan zijn zoon dat zijn vertrek bedoeld was om zijn zoon in staat te stellen zijn taken als koning uit te voeren en de monarchie niet verder te belasten.
Kort daarna werd duidelijk dat hij zich in de Verenigde Arabische Emiraten bevond. Daar zou hij grotendeels in Abu Dhabi gaan wonen. Het vertrek kreeg veel aandacht.
Een voormalige koning die Spanje verliet vanwege de controverse rond zijn financiële zaken was een beeld dat maar moeilijk te rijmen viel met zijn vroegere reputatie als held van de democratische overgang.
Werd Juan Carlos vervolgd?
Dat is een belangrijke vraag. In 2022 beëindigde de Spaanse openbaar aanklager drie onderzoeken naar de financiën van Juan Carlos. Er kwam geen strafzaak.
De redenen verschilden per onderzoek. Sommige feiten waren volgens de aanklagers verjaard. Ook speelde zijn constitutionele onschendbaarheid tijdens zijn periode als koning een rol. Daarnaast waren er onvoldoende juridische gronden om tot vervolging over te gaan.
Het beëindigen van de onderzoeken betekende dus niet dat alle beschuldigingen bewezen onjuist waren. Er kwam simpelweg geen strafrechtelijke veroordeling. Ook in Zwitserland werd een onderzoek naar mogelijke witwaspraktijken beëindigd.
Af en toe terug naar Spanje
Hoewel Juan Carlos in Abu Dhabi bleef wonen, verdween hij niet volledig uit Spanje. Vanaf 2022 bezocht hij het land af en toe. Vooral zijn deelname aan zeilwedstrijden in Sanxenxo trok veel media-aandacht. Zijn terugkeer zorgde telkens voor discussie.
Voorstanders vonden dat hij als voormalig staatshoofd gewoon naar Spanje moest kunnen komen. Critici vonden dat zijn aanwezigheid de monarchie opnieuw in verlegenheid bracht. Felipe VI hield ondertussen vast aan zijn eigen koers.
Een nalatenschap met twee gezichten
Daarmee komen we bij de ingewikkeldste vraag van dit dossier. Hoe moeten we Juan Carlos I beoordelen? Aan de ene kant staat de koning die in 1975 aantrad als opvolger van Franco.
Hij werkte mee aan de Transición, accepteerde de invoering van een parlementaire democratie en sprak zich tijdens 23-F duidelijk uit tegen de staatsgreep. Dat zijn belangrijke historische feiten.
Aan de andere kant staat de man die later betrokken raakte bij een reeks affaires en financiële kwesties. Zijn privéleven, zijn relatie met Corinna Larsen, de jacht in Botswana en de onderzoeken naar zijn vermogen hebben zijn reputatie ernstig beschadigd.
Beide kanten horen bij hetzelfde verhaal.
Held of gevallen koning?
Juan Carlos I is daardoor moeilijk in één hokje te plaatsen. Voor een deel van Spanje blijft hij de koning die hielp om de dictatuur vreedzaam te laten overgaan in een democratie. Voor anderen is hij vooral het voorbeeld van een monarch die jarenlang te weinig verantwoording hoefde af te leggen. De waarheid ligt niet noodzakelijk in één van beide uitersten.
Zijn historische rol tijdens de Transición en 23-F kan worden erkend zonder de latere controverses te negeren. Omgekeerd hoeven zijn latere misstappen zijn rol in de Spaanse democratisering niet uit de geschiedenis te wissen.
Het einde van een tijdperk
Juan Carlos I werd door Franco naar voren geschoven als de man die zijn politieke nalatenschap moest voortzetten. Ironisch genoeg werd hij uiteindelijk een van de belangrijkste personen bij de overgang naar een democratisch Spanje. Bijna veertig jaar later verliet hij de troon met een beschadigd imago.
Zijn zoon Felipe VI probeert sindsdien een monarchie neer te zetten die transparanter en moderner is. Of dat lukt, zal de geschiedenis moeten uitwijzen. Wat wel vaststaat, is dat Juan Carlos I een unieke plaats inneemt in de moderne geschiedenis van Spanje.
Hij was de koning die Franco zelf uitkoos. En uiteindelijk werd hij een van de mensen die Spanje veranderden in het land dat Franco niet had gepland.
TIJDLIJN | JUAN CARLOS I
1938
Juan Carlos wordt op 5 januari geboren in Rome.
1948
Hij komt naar Spanje om daar verder te worden opgevoed.
1969
Franco wijst Juan Carlos aan als zijn opvolger.
1975
Franco overlijdt. Juan Carlos wordt koning van Spanje.
1976
Adolfo Suárez wordt premier en begint met de politieke hervormingen.
1977
De eerste democratische verkiezingen sinds de Burgeroorlog vinden plaats.
1978
De nieuwe Spaanse Grondwet wordt goedgekeurd.
1981
De staatsgreep van 23-F mislukt. Juan Carlos spreekt zich uit voor de democratie.
2004
Volgens Corinna Larsen begint haar relatie met Juan Carlos.
2007
Zijn beroemde uitspraak tegen Hugo Chávez:
“¿Por qué no te callas?”
2012
De olifantenjacht in Botswana zorgt voor grote kritiek. Ook zijn relatie met Corinna komt uitgebreid in het nieuws.
2014
Juan Carlos doet afstand van de troon. Zijn zoon Felipe VI wordt koning.
2020
Juan Carlos verlaat Spanje en vestigt zich in de Verenigde Arabische Emiraten.
2022
De Spaanse onderzoeken naar zijn financiële zaken worden beëindigd.
2022–heden
Juan Carlos woont voornamelijk in Abu Dhabi en keert af en toe terug naar Spanje.
Alle delen van dit dossier teruglezen? klik hier
