Van geliefde koning naar omstreden figuur
Na de mislukte staatsgreep van 23-F stond Juan Carlos I op het hoogtepunt van zijn populariteit. Voor veel Spanjaarden was hij de koning die de democratie had verdedigd. Ook internationaal kreeg hij veel aanzien. Jarenlang leek zijn positie onaantastbaar. Maar vanaf het begin van de 21e eeuw begon dat beeld langzaam te veranderen…
Een koning van het moderne Spanje
In de jaren tachtig en negentig groeide Juan Carlos uit tot een van de bekendste staatshoofden van Europa. Hij reisde veel en speelde een belangrijke rol in de buitenlandse betrekkingen van Spanje. Vooral in Latijns-Amerika was zijn invloed groot. Binnen Spanje werd hij lange tijd gezien als een verbindende figuur.
De jongere generatie keek inmiddels anders naar de monarchie. Zij had Franco niet meegemaakt en zag Juan Carlos niet als de man die Spanje uit de dictatuur had geleid. Voor hen was hij simpelweg de koning.
“¿Por qué no te callas?”
In 2007 kreeg Juan Carlos wereldwijd aandacht door een korte uitbarsting tijdens een top in Chili. De Venezolaanse president Hugo Chávez had kritiek geuit op de voormalige Spaanse premier José María Aznar. Tijdens de bijeenkomst liep de discussie hoog op.
Juan Carlos keek Chávez aan en zei: “¿Por qué no te callas?”
Waarom hou je niet je mond?
De woorden gingen de wereld over. Er verschenen video’s, T-shirts en zelfs liedjes rond de uitspraak. Het was een luchtig moment, maar het liet ook zien hoe bekend en persoonlijk het imago van Juan Carlos inmiddels was geworden.
De jacht die alles veranderde
In april 2012 kwam er een veel ernstiger verhaal naar buiten. Juan Carlos was tijdens een privéreis in Botswana op olifantenjacht geweest. Spanje verkeerde op dat moment in een zware economische crisis. Veel gezinnen hadden financiële problemen en de werkloosheid was hoog.
De koning lag ondertussen in het ziekenhuis nadat hij tijdens de reis zijn heup had gebroken. De combinatie van een luxe privéreis, een olifantenjacht en de economische situatie leidde tot grote verontwaardiging.
Daar kwam nog iets bij. Juan Carlos was niet alleen in Botswana geweest. Hij reisde met Corinna Larsen, een Duits-Deense zakenvrouw met wie hij al enkele jaren een relatie had.
De relatie met Corinna Larsen
De relatie tussen Juan Carlos en Corinna Larsen was jarenlang geheim. Larsen vertelde later uitgebreid over hun verhouding. Volgens haar begon de relatie in 2004 en duurde die meerdere jaren. De twee ontmoetten elkaar in het internationale jacht- en zakenmilieu.
Het verhaal kreeg een veel grotere lading toen duidelijk werd dat zij ook aanwezig was tijdens de omstreden reis naar Botswana. Voor de Spaanse bevolking was dat een pijnlijke combinatie. De koning was getrouwd met koningin Sofía. Tegelijkertijd bleek hij al langere tijd een relatie te hebben met een andere vrouw. De affaire werd daarmee onderdeel van een veel groter debat over de levensstijl van Juan Carlos.
Nog steeds getrouwd met Sofía
Juan Carlos I en koningin Sofía zijn ondanks de schandalen nog steeds wettelijk getrouwd. Er is geen echtscheiding uitgesproken. Ze zijn op 14 mei 1962 in Athene getrouwd en hebben hun huwelijk dus al ruim 64 jaar.
Hun relatie is in de praktijk wel sterk veranderd. Sinds Juan Carlos in 2020 naar Abu Dhabi vertrok, leven ze grotendeels gescheiden van elkaar. Sofía woont in Spanje en blijft onderdeel van de Spaanse koninklijke familie; de officiële website van het Spaanse koningshuis vermeldt hen beiden nog steeds afzonderlijk als Rey Juan Carlos en Reina Sofía.
“Het spijt me”
Na zijn ziekenhuisopname verscheen Juan Carlos voor de camera’s. Hij zei: “Lo siento mucho. Me he equivocado y no volverá a ocurrir.”
Het spijt me. Ik heb een fout gemaakt en het zal niet opnieuw gebeuren.
De woorden werden beroemd.
Het was een uitzonderlijk moment voor een Spaanse koning. Juan Carlos bood publiekelijk zijn excuses aan. Toch was de schade al ontstaan. Zijn populariteit daalde sterk.
Een relatie met grote gevolgen
De affaire met Corinna Larsen bleef niet beperkt tot een privékwestie. Na het einde van hun relatie ontstonden conflicten over geld, bezittingen en de manier waarop Larsen zich behandeld voelde.
Larsen beschuldigde Juan Carlos later van intimidatie en het laten volgen van haar. Juan Carlos ontkende de beschuldigingen. Een Britse rechtszaak hierover werd uiteindelijk in 2023 afgewezen omdat de Britse rechter niet bevoegd was om de zaak te behandelen; de rechter sprak zich daarbij niet uit over de inhoud van haar beschuldigingen.
De relatie en de gebeurtenissen eromheen werden onderwerp van verschillende documentaires. In Juan Carlos: Downfall of the King wordt de affaire zelfs beschreven als een belangrijk keerpunt in zijn koningschap. De vierdelige documentaireserie behandelt de relatie, de financiële kwesties en de gebeurtenissen die uiteindelijk tot zijn aftreden leidden. Ook de podcast Corinna y el Rey ging uitgebreid in op de relatie en de gebeurtenissen die daarna volgden.
De monarchie krijgt het moeilijk
De problemen rond Juan Carlos stonden niet op zichzelf. Ook zijn schoonzoon Iñaki Urdangarin raakte verwikkeld in de Nóos-affaire. Daarbij draaide het om het gebruik van publieke middelen en zakelijke constructies rond het Instituto Nóos.
De zaak beschadigde het imago van de hele koninklijke familie. Steeds meer Spanjaarden begonnen vragen te stellen over de financiële transparantie van de monarchie. Ook de enorme populariteit van Juan Carlos kon daar steeds minder tegenop.
Van historische held naar onderwerp van kritiek
Het contrast was groot. Dezelfde man die jarenlang werd geprezen om zijn rol tijdens de Transición en 23-F kwam nu steeds vaker in het nieuws vanwege zijn privéleven. Zijn historische verdiensten verdwenen daardoor niet.
Maar voor veel Spanjaarden waren ze niet langer voldoende om kritiek op zijn gedrag naast zich neer te leggen. De monarchie veranderde mee met de samenleving. Wat vroeger als privéleven van een koning werd beschouwd, werd steeds vaker gezien als een kwestie waar ook het staatshoofd verantwoording over moest afleggen.
2014: Juan Carlos treedt af
Op 2 juni 2014 kondigde Juan Carlos aan dat hij afstand wilde doen van de troon. Zijn zoon Felipe VI volgde hem op. Juan Carlos verwees naar de noodzaak om ruimte te maken voor een nieuwe generatie.
Zijn aftreden kwam echter op een moment waarop zijn reputatie al zwaar was beschadigd. Daarmee kwam een einde aan bijna veertig jaar koningschap. Toch was het verhaal nog niet voorbij. Na zijn abdicatie kwamen nieuwe vragen over zijn vermogen, buitenlandse geldstromen en zakelijke contacten naar buiten.
Die kwesties zouden uiteindelijk veel grotere gevolgen hebben dan de affaires die tot dan toe het nieuws hadden beheerst.
In deel 5: De val van Juan Carlos I; geld, onderzoeken, zijn vertrek uit Spanje en de vraag hoe zijn nalatenschap moet worden beoordeeld. Lees het hele dossier over Juan Carlos hier.
