Je ziet het enorme stenen kruis al van kilometers afstand. Hoog boven de Sierra de Guadarrama torent het 150 meter hoge kruis uit boven het landschap. Maar het meest bijzondere deel van het Valle de Cuelgamuros, vroeger bekend als het Valle de los Caídos, de Vallei van de Gevallenen, bevindt zich juist ín de berg.
Daar ligt een basiliek die voor een groot deel uit de rots is gehouwen. Een indrukwekkend bouwwerk met een geschiedenis die onlosmakelijk verbonden is met de Spaanse Burgeroorlog en Franco.
Een monument voor Franco’s overwinning
De bouw van de als een tunnel gevormde basiliek begon in 1940, een jaar na het einde van de Spaanse Burgeroorlog. Franco gaf opdracht voor een monument dat de overwinning van zijn nationalistische troepen moest herdenken. De bouw zou uiteindelijk ongeveer negentien jaar duren.
Op 1 april 1959, precies twintig jaar na het einde van de Burgeroorlog, opende Franco het monument officieel. Het complex was daarmee vanaf het begin sterk verbonden met de overwinning van de nationalisten en met de ideologie van het franquistische regime.
Bij de bouw werd gebruikgemaakt van zowel vrije arbeiders als politieke gevangenen. Vooral in de eerste jaren na de Burgeroorlog werd veel gebruikgemaakt van dwangarbeid. Archeologisch onderzoek naar de voormalige strafkampen rond het monument heeft later meer inzicht gegeven in de leefomstandigheden van deze arbeiders en hun gezinnen.
Een basiliek ín de berg
Wie voor de enorme ingang staat, verwacht niet direct wat er achter de deuren schuilgaat. De Basilica de la Santa Cruz del Valle de los Caídos is grotendeels uit de berg gehouwen.
De basiliek is maar liefst 262 meter lang. Het lijkt dan ook alsof je door een enorme tunnel loopt.Het middenschip wordt geflankeerd door zes kapellen en het enorme middelpunt is de koepel boven het kruisingspunt van de basiliek. Deze koepel is 41 meter hoog en is bedekt met een gigantisch mozaïek van kunstenaar Santiago Padrós.
De beelden en decoraties zijn al even monumentaal. Beeldhouwer Juan de Ávalos maakte onder meer de enorme Piëta boven de ingang, de vier evangelisten en de vier kardinale deugden aan de voet van de kruis. Ook de vier aartsengelen in de basiliek zijn van zijn hand.
De combinatie van religieuze symboliek en militaire verwijzingen is duidelijk aanwezig. Zo zijn de zes zijkapellen gewijd aan Maria-advocaties die verbonden zijn met onder meer de Spaanse strijdkrachten en militaire geschiedenis. Ook zijn in de decoratie verwijzingen naar de oorlog en de nationalistische overwinning terug te vinden.
Meer dan 33.000 mensen begraven
De geschiedenis van Cuelgamuros wordt nog ingewikkelder door wat zich achter de muren van de basiliek bevindt. Vanaf 1959 werden de stoffelijke resten van slachtoffers van de Spaanse Burgeroorlog naar de crypten gebracht. Uiteindelijk kwamen daar de resten van 33.847 mensen terecht. Meer dan 12.000 van hen zijn nooit geïdentificeerd.
Daarbij ging het zowel om mensen die aan de zijde van de nationalisten als aan republikeinse zijde waren omgekomen. In verschillende gevallen werden lichamen uit massagraven overgebracht zonder dat familieleden daarvan op de hoogte waren of toestemming hadden gegeven. In 2003 werd duidelijk dat zich in de crypten ook stoffelijke resten van republikeinse burgers bevonden die door Franco’s troepen waren geëxecuteerd. Dat maakt het monument vandaag de dag veel meer dan alleen een architectonisch overblijfsel van het Franco-tijdperk.
Franco lag hier zelf begraven
Franco overleed op 20 november 1975. Drie dagen later werd hij met een staatsbegrafenis bijgezet in de basiliek van Cuelgamuros. Zijn graf bevond zich op een prominente plaats, direct achter het hoofdaltaar. Daar lag hij 44 jaar, tot de Spaanse regering in 2019 besloot zijn stoffelijke resten te laten verwijderen.
Op 24 oktober 2019 werd Franco opgegraven en per helikopter overgebracht naar de familiegrafkelder op de begraafplaats van Mingorrubio in El Pardo, bij Madrid. Daarmee kwam een einde aan zijn prominente graf in Cuelgamuros.
Ook José Antonio Primo de Rivera, oprichter van de Falange en een belangrijke figuur binnen het Spaanse fascisme, lag hier begraven. Zijn stoffelijke resten werden in april 2023 eveneens verwijderd en overgebracht naar de begraafplaats van San Isidro in Madrid.
Van Valle de los Caídos naar Valle de Cuelgamuros
De naam veranderde in 2022. Met de nieuwe Democratische Geheugenwet werd Valle de los Caídos officieel Valle de Cuelgamuros. Het doel van de plek veranderde daarmee eveneens. Het monument moet tegenwoordig worden gezien als een plaats van erkenning, herinnering en eerbetoon aan alle slachtoffers die hier begraven liggen. Politieke bijeenkomsten of het verheerlijken van de Burgeroorlog, Franco of het franquisme zijn er niet toegestaan.
Tegelijkertijd is het verleden letterlijk nog aanwezig. Achter de muren van de basiliek liggen duizenden mensen begraven en er wordt nog steeds gewerkt aan identificatie en eventuele terugkeer van stoffelijke resten naar hun families. In 2026 werden bijvoorbeeld nog resten van slachtoffers geïdentificeerd en aan nabestaanden overgedragen.
Een aangrijpende plek
Cuelgamuros is daardoor een bijzondere bestemming. Je kunt ernaar kijken als architectonisch monument, met zijn gigantische kruis, uitgehakte basiliek en enorme mozaïek. Maar zonder de geschiedenis is het bouwwerk eigenlijk niet te begrijpen.
De schaal is indrukwekkend. Tegelijkertijd maakt juist die schaal duidelijk welke boodschap Franco met het monument wilde uitdragen. Wat ooit werd gebouwd als monument van de overwinning van één kant van een burgeroorlog, is tegenwoordig onderdeel van een veel bredere Spaanse discussie over herinnering, slachtoffers en de manier waarop het land met zijn franquistische verleden omgaat.
Een bezoek aan de basiliek en de omgeving is in ieder geval ontzettend indrukwekkend. Niet alleen om wat er gebeurd is, maar vooral om de enorme omvang en de gigantische beelden. Het is een aangrijpende plek die je zeker gezien moet hebben als je in de buurt van Madrid bent.
Meer lezen over Francisco Franco? Lees ons uitgebreide dossier.
